Chúng ta thường có một ngộ nhận lớn khi bắt đầu học cách thiền định hay thực hành tỉnh thức: Nghệ thuật làm chủ tâm trí là phải giữ cho bộ não hoàn toàn trống rỗng, không được phép xuất hiện bất kỳ suy nghĩ lăng xăng nào.
Vì thế, mỗi khi ngồi xuống, thấy dòng suy nghĩ lo âu, giận hờn hay tính toán cứ chực trào dâng, ta lại hoảng hốt, tự trách mình kém cỏi và cố gắng dùng ý chí để đè nén, xua đuổi chúng đi. Càng cố chống cự, tâm trí càng cuộn sóng dữ dội hơn.
Sự thật là: Bạn không thể ngăn mây đen kéo đến che phủ bầu trời, nhưng bạn hoàn toàn có quyền không dọn nhà đón mây đen vào ở.
Suy nghĩ cũng vậy. Chúng đến và đi như một phần tự nhiên của sự sống. Sức mạnh thực sự của việc làm chủ tâm trí không nằm ở việc cấm đoán suy nghĩ xuất hiện, mà nằm ở quyền năng lựa chọn cái gì được nuôi dưỡng và cái gì phải bỏ đói.
Bản chất của suy nghĩ: Khách qua đường hay chủ nhà?
Mỗi ngày, có hàng vạn suy nghĩ lướt qua tâm thức chúng ta: suy nghĩ về một câu nói vô tình của đồng nghiệp sáng nay, nỗi lo về tài chính, sự hoài nghi về tương lai, hay một ký ức cũ kỹ từ nhiều năm trước.
Chúng chỉ là khách: Suy nghĩ tự nó không có thực thể cố định; chúng sinh ra, tồn tại trong chốc lát rồi tự diệt vong nếu ta không can thiệp. Chúng chỉ là những vị khách vãng lai gõ cửa ngôi nhà tâm thức.
Sai lầm của việc mời khách vào nhà: Vấn đề bắt đầu khi ta không chỉ nhìn thấy vị khách ấy, mà còn vội vàng mở cửa, dọn mâm cỗ thịnh soạn và ngồi trò chuyện thâu đêm với hắn. Khi bạn bám lấy một suy nghĩ tiêu cực, phân tích nó, dằn vặt vì nó, bạn đang trao cho nó quyền lực tối cao để chi phối toàn bộ cảm xúc và năng lượng của mình.
Nghệ thuật bỏ đói: Sức mạnh của sự thờ ơ tỉnh thức
Trong tâm lý học hiện đại và triết học phương Đông, cách duy nhất để triệt tiêu một thói quen hay một nỗi sợ vô hình không phải là đánh đập nó, mà là ngừng cung cấp năng lượng cho nó.
Bản chất của việc nuôi dưỡng: Một suy nghĩ chỉ có thể bám rễ, lớn lên và biến thành cảm xúc bấn loạn khi nhận được sự chú ý của bạn. Khi bạn lo lắng và cứ lặp đi lặp lại một kịch bản tồi tệ trong đầu, bạn đang tưới nước cho hạt giống lo âu đó đâm chồi.
Bỏ đói bằng sự quan sát không phán xét: Khi một suy nghĩ độc hại, phán xét hay sợ hãi khởi lên, hãy tập nhìn thấy nó như một người đứng ngoài quan sát: “À, một suy nghĩ lo âu đang đến”. Bạn nhận biết sự hiện diện của nó nhưng tuyệt đối không tham gia vào câu chuyện mà nó vẽ ra. Không cãi vã, không thanh minh, không sợ hãi.
Để mặc nó tự đi: Khi không nhận được sự chú ý và năng lượng từ bạn, suy nghĩ đó sẽ giống như ngọn đèn cạn dầu – tự động yếu dần, lụi tàn và trôi đi mất hút vào khoảng không của tâm thức.
Người làm vườn tỉnh táo: Chọn hạt giống nào để gieo trồng?
Làm chủ tâm trí thực chất là chuyển từ trạng thái của một “nạn nhân bị suy nghĩ giật dây” sang vai trò của một người làm vườn khôn ngoan.
Khu vườn tâm thức của bạn có diện tích hữu hạn, và năng lượng sống của bạn mỗi ngày cũng chỉ có chừng mực. Nếu bạn để khoảng đất đó ngập tràn cỏ dại của sự đố kỵ, tiếc nuối và lo xa, sẽ không còn chỗ cho những đóa hoa của sự bình an, lòng trắc ẩn và trí tuệ đơm hoa.
Nhận diện hạt giống bất thiện: Khi phát hiện tâm mình đang bám vào những suy nghĩ kéo sập năng lượng (sự hờn ghen, ý định trả đũa, sự than thân trách phận), hãy nhanh chóng nhận diện: “Đây là hạt giống xấu, nếu tưới tắm nó, mình sẽ nhận lại quả đắng”.
Chủ động gieo trồng và chăm bón hạt giống thiện lương: Thay vì cứ loay hoay dứt bỏ cỏ dại, cách thông minh nhất là trồng thật nhiều hoa thơm. Hãy chủ động hướng tâm trí về lòng biết ơn (nhớ đến những điều tốt đẹp mình đang có), sự tha thứ, hoặc những mục tiêu mang lại giá trị tích cực. Khi tâm trí bận rộn với những hạt giống lành, cỏ dại tự khắc không còn không gian để sinh sôi.
Làm chủ tâm trí không phải là một cuộc chiến căng thẳng nơi bạn dùng ý chí để ép bộ não phải thuần phục. Đó là một nghệ thuật sống nhẹ nhàng, uyển chuyển và đầy tỉnh táo.
Đừng sợ những suy nghĩ bất chợt khởi lên trong đầu, bởi vì bạn không phải là tác giả của mọi suy nghĩ đến với mình. Bạn chỉ là người gác cổng tối cao. Hãy để những suy nghĩ tiêu cực tự đến rồi tự đi như mây qua trời, và chỉ mở lòng nuôi dưỡng những hạt giống mang lại sự bình an, sáng suốt cho tâm hồn. Đó mới là tự do đích thực mà hành trình tỉnh thức hướng đến.
